स्वातंत्र्य चळवळीच्या युगास प्रारंभ
1. (अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पुन्हा लिहा.
(1) भारत सेवक समाजाची स्थापना ………. यांनी केली.
(अ) गणेश वासुदेव जोशी
(ब) भाऊ दाजी लाड
(क) म.गो.रानडे
(ड) गोपाळ कृष्ण गोखले
उत्तर – (ड) गोपाळ कृष्ण गोखले
(2) राष्ट्रीय सभेचे पहिले अधिवेशन ………. येथे भरवण्यात आले.
(अ) पुणे (ब) मुंबई
(क) कोलकाता (ड) लखनौ
उत्तर – (ब) मुंबई
(3) गीतारहस्य हा ग्रंथ ………. यांनी लिहिला.
(अ) लोकमान्य टिळक (ब) दादाभाई नौरोजी
(क) लाला लजपतराय (ड) बिपीनचंद्र पाल
उत्तर – (ब) दादाभाई नौरोजी
(ब) नावे लिहा.
- मवाळ नेते – गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी
- जहाल नेते – लोकमान्य टिळक, लाला लजपतराय, बिपिनचंद्र पाल
2. पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा.
(1) स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीयांची अस्मिता जागृत झाली.
उत्तर – स्वातंत्र्यलढ्यात भारतीयांना आपल्या प्राचीन संस्कृतीचा व इतिहासाचा अभिमान वाटू लागला. ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक धोरणांमुळे त्यांची राष्ट्रभावना बळकट झाली. विविध चळवळींमुळे लोकांमध्ये स्वाभिमान वाढला आणि इंग्रजांविरोधात संघटित होण्यास मदत झाली.
(2) भारतीय राष्ट्रीय सभेत दोन गट तयार झाले.
उत्तर – भारतीय राष्ट्रीय सभेत कार्यपद्धतीबाबत मतभेद झाल्याने दोन गट तयार झाले – मवाळ आणि जहाल.
- मवाळ गट:
- मवाळ नेते सनदशीर मार्गाने ब्रिटिशांकडून सुधारणा मिळवण्यावर विश्वास ठेवत.
- त्यांनी मागण्यांसाठी ठराव मांडले आणि याचिकाद्वारे सरकारवर दबाव टाकला.
- त्यांचे प्रमुख नेते गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी होते.
- जहाल गट:
- जहाल नेत्यांना वाटत होते की स्वातंत्र्यासाठी तीव्र संघर्ष आवश्यक आहे.
- त्यांनी सरकारवर तीव्र टीका केली आणि जनआंदोलन उभारले.
- त्यांचे प्रमुख नेते लोकमान्य टिळक, लाला लजपतराय आणि बिपिनचंद्र पाल होते.
1907 च्या सुरत अधिवेशनात मवाळ आणि जहाल गटांमध्ये मतभेद इतके वाढले की अखेरीस राष्ट्रीय सभेत फूट पडली.
(3) लॉर्ड कर्झनने बंगालची फाळणी करायचे ठरवले.
उत्तर –
- लॉर्ड कर्झनने 1905 मध्ये बंगालची फाळणी जाहीर केली.
- त्याने प्रशासकीय सोयीसाठी बंगाल विभागला असे सांगितले.
- परंतु यामागे हिंदू-मुस्लिम समाजात फूट पाडण्याचा छुपा हेतू होता.
- फाळणीमुळे पूर्व बंगाल (मुस्लिमबहुल) आणि पश्चिम बंगाल (हिंदूबहुल) असे दोन भाग झाले.
- संपूर्ण भारतात याविरोधात तीव्र जनआंदोलन झाले, ज्याला वंगभंग चळवळ म्हणतात.
- 1911 मध्ये ब्रिटिशांनी ही फाळणी रद्द केली.
3. टीपा लिहा.
(1) राष्ट्रीय सभेची उद्दिष्टे:
- भारतातील विविध प्रांतांतील लोकांना एका व्यासपीठावर आणणे.
- लोकांमध्ये ऐक्यभावना वाढवणे.
- ब्रिटिशांकडून भारतीयांना जास्त अधिकार मिळवून देणे.
- भारताच्या उन्नतीसाठी प्रयत्न करणे.
(2) वंगभंग चळवळ:
- लॉर्ड कर्झनने 1905 मध्ये बंगालची फाळणी केली.
- हिंदू-मुस्लिमांत फूट पाडण्याचा हेतू होता.
- संपूर्ण भारतात निषेध सभा घेतल्या गेल्या.
- वंदे मातरम् चा जयघोष करण्यात आला.
- 1911 साली ब्रिटिशांनी ही फाळणी रद्द केली.
(3) राष्ट्रीय सभेची चतुःसूत्री:
1906 मध्ये राष्ट्रीय सभेच्या अधिवेशनात स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि बहिष्कार ही चतुःसूत्री स्वीकारली गेली. यामुळे स्वातंत्र्य चळवळीला अधिक बळ मिळाले.
4. भारतीय राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी पुढील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करा.
• प्रशासकीय केंद्रीकरण:ब्रिटिश सरकारने संपूर्ण भारतावर एकत्रित नियंत्रण मिळवले. कायदे, प्रशासन आणि वाहतूक व्यवस्थेमुळे लोकांमध्ये एकजूट निर्माण झाली.
• आर्थिक शोषण:ब्रिटिशांनी भारताचा आर्थिक स्रोत इंग्लंडकडे वळवला. शेतकऱ्यांवर जुलमी कर लादले. पारंपरिक उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास झाला.
• पाश्चात्त्य शिक्षण:न्याय, समता, स्वातंत्र्य, लोकशाही यासारख्या संकल्पना भारतीयांना समजल्या. त्यामुळे स्वशासनाची मागणी वाढली.
• भारताच्या प्राचीन इतिहासाचा अभ्यास:भारतीय विद्वानांनी प्राचीन संस्कृतीचा अभ्यास केला. त्यातून स्वाभिमान जागृत झाला.
• वृत्तपत्रांचे कार्य:वृत्तपत्रांमधून लोकांमध्ये राजकीय व सामाजिक जागृती झाली. केसरी, मराठा, अमृत बझार पत्रिका यांसारख्या वृत्तपत्रांनी ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक धोरणांवर टीका केली.
Leave a Reply